Podsumowanie konferencji

W dniach 12-14 grudnia br. foyer Teatru im. Juliusza Słowackiego w Krakowie stało się w pełnym tego słowa znaczeniu miejscem europejskiego „szczytu teatralnego” – przy wspólnym, owalnym tym razem stole spotkali się goście (dyrektorzy teatrów, kierownicy literaccy, dramaturdzy, reżyserzy, krytycy teatralni, aktorzy i menedżerowie życia teatralnego) reprezentujący dziewięć, liczących się teatrów europejskich: niemiecki Volksbühne, włoski Piccolo Teatro di Milano, francuski La Rose des Vents, czeski Svandovo Divadlo Na Smichove, dwa teatry rosyjskie (moskiewskie): „Sovremiennik” i Teatr im. E. Wachtangowa, dwa ukraińskie – Lwowski Akademicki Teatr Voskresinnia i Kijowski Akademicki Teatr Młody oraz Państwowy Teatr Młody Litwy.

W spotkaniu uczestniczyli także eksperci: teatrolodzy z Katedry Performatyki Wiedzy o Teatrze UJ – prof. Małgorzata Sugiera i dr hab. Mateusz Borowski, oraz rosyjski reżyser i dramatopisarz Iwan Wyrypajew, a także gość specjalny Konferencji, naczelny redaktor czasopisma „Teatr” – Jacek Kopciński. Moderatorami spotkania byli Paweł Sztarbowski i Wojciech Kościelniak, a w roli gospodarzy wystąpili Dyrektor Naczelny i Artystyczny Teatru im. Juliusza Słowackiego w Krakowie Krzysztof Orzechowski oraz kierownik literacki tego Teatru – Anna Burzyńska.

Konferencja odbywała się w ramach dwuletniego projektu pt. EAST MEETS WEST – WEST MEETS EAST, który został zainicjowany przez Teatr im. Juliusza Słowackiego w Krakowie w roku 2011, a którego głównym celem ma być uchwycenie i odnotowanie najważniejszych przemian, jakich teatr europejski doświadczył w ostatniej dekadzie – zwłaszcza w kontekście zwrotu postdramatycznego, politycznego i performatywnego. Ponadto – ocena konsekwencji tych przemian dla życia teatralnego Europy, zbadanie ich relacji do wcześniejszych tradycji teatralnych na kontynencie europejskim, uchwycenie podobieństw i różnic w ich asymilacji przez wschodnio- i zachodnioeuropejskie praktyki teatralne, oraz – wyznaczenie miejsca, jakie w tym procesie przemian zajmuje Polska. Projekt ten został podzielony na trzy etapy: „Tekst w Teatrze XXI wieku”, „Sztuka aktorska XXI wieku” oraz „Przestrzeń sceniczna współczesnego teatru”.

Grudniowe spotkanie dotyczyło pierwszej części projektu, poświęconej przemianom tekstu teatralnego (dramatu – postdramatu – performansu) w obliczu nowych wyzwań życia teatralnego, a w szczególności – w odniesieniu do zjawiska polityczności teatru. Uczestnicy spotkania zastanawiali się nad specyfiką nowych form postdramatycznych i performatywnych w ich relacji do tradycyjnego dramatu i starali się odpowiedzieć na pytanie, czy wobec ekspansji tych form, „klasycznemu” tekstowi zagraża w chwili obecnej zniknięcie, czy też raczej dostrzegamy pokojową koegzystencję wielu różnych form i srodków wyrazu dramatycznego. Tematem dyskusji stała się również nowa koncepcja polityczności teatru: jak należy ją obecnie rozumieć – tzn. z jakimi odmianami polityczności w teatrze spotykamy się dzisiaj? A także – jaką funkcję pełnią tekst i zdarzenie teatralne w aktualnym teatrze politycznym? Próbowano również odpowiedzieć na bardzo ważne, ogólniejsze pytanie o formę tekstu (i spektaklu) politycznego. A konkretnie: jakie formy tekstu i zdarzenia teatralnego okazują się najbardziej skuteczne w realizacji szeroko rozumianych celów politycznych teatru? Co znaczy obecnie odpowiedzialność tekstu i spektaklu teatralnego? I jak najnowszy teatr/teatr polityczny komunikuje się widzem? Istotnym aspektem spotkania było również zderzenie ze sobą teorii i praktyki. Dlatego też w programie Konferencji, wypowiedzi znawców zagadnienia zostały wzbogacone krótkimi relacjami praktyków teatru – wspomnianych gości z teatrów Europy Wschodniej i Zachodniej, którzy na co dzień stykają się z tymi wszystkimi problemami w swojej pracy scenicznej.

Punkt wyjścia do bardziej szczegółowych rozważań wyznaczyli eksperci. Prof. Małgorzata Sugiera i dr hab. Mateusz Borowski w bardzo rzeczowym, mającym charakter ogólnej panoramy wystąpieniu pt. „Przemiany form dramatycznych a nowa koncepcja polityczności teatru” omówili najważniejsze zjawiska w zakresie formy tekstu teatralnego w ostatniej dekadzie. Zwracali przy tym szczególną uwagę na ekspansję perfomansu i teatru wirtualnego, zacieranie granic między teatrem sensu stricto i innymi formami widowiskowości, obecnymi we współczesnej kulturze i na rozmaite strategie uaktywniania widzów – zapraszania ich do uczestnictwa w spektaklu. Odwołując się m.in. do koncepcji Jacquesa Rancière’a, mówili o odwrocie od polifonii (wielogłosowości) widowiska teatralnego na rzecz współistnienia i zderzania się wielu „reżimów zmysłowości (określenie Rancière’a) we współczesnym widowisku teatralnym i na polityczny charakter „dystrybucji zmysłowości”. Eksperci podkreślali też uzależnienie sposobów definiowania teatru, a zarazem doboru tekstów na scenę od kontekstu, a także od tego, czy mamy do czynienia z teatrami lokalnymi czy mainstreamowymi. Wspominali również o konieczności zabiegania teatru o publiczność w sytuacji, gdy przestał on być najważniejszym medium kulturowym. Ważnym wątkiem ich wypowiedzi stało się także dostrzegalne obecnie zjawisko rozmycia granic między tym co jest sztuką, a tym, co można uznać za ogólnie pojętą przestrzeń kulturową. Zwracali też uwagę na rozmaite przejawy teatralizacji zjawisk społecznych i kulturowych.

Z kolei, w bardzo interesującym, a nawet chwilami porywającym wystąpieniu pt. „Postrzeganie rzeczywistości” – Iwan Wyrypajew przypominał o niezmiernie ważnej, a często przez współczesnych reżyserów i dramatopisarzy zapominanej umiejętności budowania więzi z publicznością, oraz o ich niebezpiecznej pokusie zbyt ostentacyjnego eksponowania własnego „ego”. W jego ocenie, najważniejszym zjawiskiem ostatnich lat stało się przesunięcie od „co?” do „jak? – a więc – używając tradycyjnych rozróżnień – od nacisku na treść do stawiania na formę, a także – pojmowanie dramatu/spektaklu teatralnego jako sposobów organizowania reakcji widza i budowania najlepszych strategii nawiązywania dialogu z widownią. Owo wytwarzanie więzi z widownią – dla Wyrypajewa ważniejsze nawet od tego o czym się mówi – stało się swoistym leitmotivem Konferencji i wielokrotnie powracało w wypowiedziach pozostałych uczestników debaty. Pojawiło się też istotne pytanie – jak obecnie budować tę więź z publicznością, zwłaszcza w obliczu rozmycia się, a nawet zaniku dawnych – zrozumiałych i dobrze oswojonych -konwencji teatralnych i tradycyjnych stylów odbioru widowiska teatralnego.

Wypowiedzi zaproszonych gości z Teatrów partnerskich uzupełniały te zagadnienia o rozmaite aspekty konkretnych doświadczeń scenicznych dominujących w ich własnych praktykach teatralnych. Mówiąc o tradycjach Piccolo Teatro di Milano, Franco Li Cauli zwracał uwagę na istotną rolę, jaką zawsze teatr ten odgrywał w kręgu kultury Śródziemnomorskiej i postulował poszerzenie jego doświadczeń na pozostałe obszary Europy, np. poprzez uruchamianie wspólnych warsztatowych form działania. Z kolei, Sabina Zielke z berlińskiej Volksbühne w wystąpieniu pt. „Tekst i ciało w niebezpieczeństwie” omawiała praktyki sceniczne zainicjowane w tym teatrze przez Franka Castorfa, zwracając szczególną uwagę na „cielesność” jako główną formę ekspresji (w tym także na przekraczanie granic możliwości ciała) oraz podkreślając coraz wyraźniejsze w praktykach berlińskiego Teatru odchodzenie od tradycyjnych technik słownych – w stronę dezintegracji tekstu i języka, oraz przesunięcie akcentów na rzecz ruchu, gestu, mimiki, a nierzadko również krzyku. Niejako na potwierdzenie jej słów, aktor tego teatru – Mex Schlümpfer – zaprezentował uczestnikom Konferencji performans, będący kwintesencją tego rodzaju działań. Wystąpieniom gości z Berlina towarzyszyła również prezentacja wideo fragmentów niektórych spektakli Volksbühne. Didier Thibaut z teatru La Rose des Vents, zwracał natomiast uwagę na niechęć publiczności tego Teatru do najnowszych form dramatycznych (typu postdramat czy performans), a w związku z tym podkreślał dominowanie w repertuarze Teatru raczej tradycyjnych form tekstu teatralnego. Dla Dodo Gombara (Svandovo Divadlo Na Smichove), który również zaprezentował fragmenty przedstawień pokazywanych na scenie teatru – najważniejszy okazał się wyrazisty profil artystyczny widowisk i umiejętność budzenia wyobraźni widza – o wiele, jego zdaniem, istotniejsze – niż podziały na różne formy wypowiedzi scenicznej. Reprezentująca Teatr im. Juliusza Słowackiego w Krakowie Anna Burzyńska, w wystąpieniu pt. „Polityczność i forma w najnowszym teatrze” omawiała zjawisko zwrotu politycznego w najnowszym teatrze polskim i konfrontowała to zjawisko z konkretnymi problemami planowania repertuaru w Teatrze im. Juliusza Słowackiego (w szczególności w związku ze specyfiką publiczności tego Teatru). Konkluzją jej wystąpienia było przekonanie o ważności formy (szczególnie w teatrze, określającym się jako „polityczny”) i konieczności doboru różnych, dostosowanych do horyzontu oczekiwań i kompetencji widza form tekstu teatralnego, wytwarzającego polityczne efekty.

Równie owocny i bogaty w przemyślenia okazał się drugi dzień Konferencji. Szczególnie interesująca była tu konfrontacja dwóch wizji teatrów moskiewskich – konserwatywnego Teatru im. E. Wachtangowa, będącego wręcz – jak to wynikało z wystąpienia jego przedstawicielki Ludmiły Ostropolskiej – „strażnikiem” najlepszych tradycji i wartości artystycznych dramaturgii rosyjskiej i obcej, a zatem – raczej stroniącego od prezentacji najnowszego dramatu. W wystąpieniu tym (w związku z nieobecnością jego autorki odczytanym przez Krzysztofa Orzechowskiego) pojawił się również apel o piękno i czystość słowa wygłaszanego na scenie. Z kolei Eugenia Kuznetsova i Egor Peregudow, reprezentujący Teatr „Sovremennik” zwracali uwagę na dominujące w tym Teatrze i zgodne z jego nazwą, nastawienie na dramaturgię współczesną, podkreślając jednocześnie konieczność stałego wsłuchiwania się w potrzeby publiczności i rozwijania się teatru wraz z jego widownią. Mówili także o potrzebie ścisłej współpracy młodych dramatopisarzy z reżyserami i praktykami teatru. Interesująca polaryzacja stanowisk pojawiła się również w wystąpieniach przedstawicieli dwóch teatrów ukraińskich – Sergi Vasiliev, reprezentujący Kijowski Akademicki Teatr Młody apelował o powrót słowa do teatru, poddając krytyce zwłaszcza programowo dezintegrujące słowo formy postdramatyczne, a także często widoczne we współczesnym teatrze ignorowanie potrzeb widza. Dyrektor Teatru – Stanisław Moisiejew podkreślał też (w dyskusji), że teatr i dramat nie może być „egoistyczny i obojętny” – powinien żywo reagować na aktualne zapotrzebowanie publiczności. Przedstawiciele Lwowskiego Akademickiego Teatru Woskresinnia – Anna Galas i Jarosław Fedoryszyn podkreślali, z kolei, istotną rolę pozasłownych środków wyrazu, prezentując nagrane na wideo fragmenty spektakli zrealizowanych w tym teatrze, eksponujących zwłaszcza wizualne i ruchowe techniki sceniczne. Natomiast Ginte Pranckūnaite z Państwowego Teatru Młodego Litwy bardzo szczegółowo relacjonowała proces rodzenia się i kształtowania młodego dramatopisarstwa litewskiego oraz budowania rodzimej tożsamości teatralnej w procesie konfrontacji z doświadczeniami innych krajów w tym zakresie (zwł. Rosji i Stanów Zjednoczonych, a także Polski). Goście z Litwy zwracali również uwagę na bardzo wyraźną obecnie dominację teatru i dramatu poetyckiego we współczesnym litewskim życiu teatralnym.

W ostatnim dniu uczestnicy Konferencji mieli okazję zapoznać się z dokumentacją filmową przebiegu i efektów 3-dniowych warsztatów dramatopisarskich i dramaturgicznych, które ją poprzedzały (prowadzonych przez Stefani Carp – dramatopisarkę niemiecką i dyrektor Wiener Festwochen oraz Nikołaja Koladę – dramatopisarza i reżysera rosyjskiego). Warsztaty te prezentowały dwa odmienne sposoby podejścia do tekstu teatralnego i jego dramaturgii – bardziej nowoczesny, łączący „klasyczny” tekst teatralny z postdramatem i performansem (Carp), oraz bardziej tradycyjny, nastawiony na „klasycznie” skonstruowany tekst (Kolada). Obszerną relację z przebiegu warsztatów przedstawił też ich uczestnik Marek Mikos (kierownik literacki Teatru Ludowego w Krakowie), podkreślając jako ich główną zaletę zderzenie ze sobą tych dwóch różnych stylów pisania dramatu. Ostatni dzień Konferencji przyniósł także podsumowania wszystkich wystąpień oraz dyskusji. Z podsumowań tych wynikała przede wszystkim bardzo dobrze widoczna różnorodność profili teatrów, a w związku z tym – kryteriów doboru repertuaru oraz ocen wartości i przydatności scenicznej prezentowanych na deskach tych teatrów tekstów – co można by podsumować jednym pojemny słowem: pluralizm teatru i dramatu. Z relacji praktyków teatru wynikało również, że nie oglądają się oni na teatralne mody i nie biorą poważnie pod uwagę diagnoz teoretyków i historyków najnowszego teatru. Najważniejszym i stale aktualnym kryterium jest dla nich kierowanie się zapotrzebowaniem ich własnej publiczności i wartością artystyczną prezentowanych tekstów. Z ich wypowiedzi przebijały także wyraźne preferencje dla bardziej tradycyjnych sztuk, a także dla tekstu, jako nadal nie zdewaluowanej podstawy widowiska teatralnego, oraz troska o szacunek dla słowa. Bardzo dobrze widoczne stała się również odmienność polskiego życia teatralnego w stosunku do jego specyfiki w innych krajach europejskich. Tak mocno lansowany w naszym kraju polityczny zwrot dramatu i teatru okazał się zjawiskiem niemal zupełnie nieznanym w praktykach teatralnych gości z Europy – oczywiście poza doświadczeniami Berlińskiej Volksbühne – nie bez przyczyny uważanej za główną siedzibę teatralnej polityczności.

Wszyscy uczestnicy Konferencji uznali również ową różnorodność praktyk teatralnych w Europie za ogromną zaletę i wartość teatru, a jednocześnie – co również dobitnie wykazała Konferencja – dostrzegli wzajemną tolerancję, akceptację dla odmiennych doświadczeń teatralnych oraz możliwość ich wspaniałej, wielostronnej wymiany. Opuszczając Kraków wyrażali też wdzięczność i nadzieję na dalsze równie owocne i inspirujące spotkania. Najbliższe – poświęcone najnowszym przemianom w zakresie gry aktorskiej – planowane jest na maj tego roku.

Opr. Anna Burzyńska

Możliwość komentowania jest wyłączona.